Gedrag liegt niet

In dit interview kijken we met Patrick van Veen, oprichter van Apemanagement, naar gedrag op de werkvloer. Niet vanuit theorie maar vanuit observatie. Patrick laat zien dat we in organisaties minder rationeel handelen dan we denken. Hiërarchie, status, loyaliteit en groepsgedrag spelen een veel grotere rol dan functietitels of procedures. Assistants bevinden zich midden in die dynamiek. Ze zien spanningen ontstaan, voelen verschuivingen in macht én gedrag en vangen signalen op die anderen missen.

Bekend bij het grote publiek van Married at First Sight, weet Patrick als geen ander gedrag te duiden zonder te oordelen. In dit interview legt hij bloot wat er écht gebeurt tussen mensen op het werk en waarom assistants daarin een sleutelrol hebben.

De groep als levend systeem

Wanneer Patrick vertelt over chimpanseegroepen, spreekt hij met de vanzelfsprekendheid van iemand die niet alleen observeert maar begrijpt. Niet de druktemakers of de alfamannen vormen zijn eerste aandachtspunt. Het is de alfavrouw die hem fascineert. Zij bewaakt rust, leest het geheel en grijpt subtiel in wanneer spanning ontstaat. “Een sterke groep kan niet zonder haar”, vertelt hij. “Zij zorgt voor balans tussen het rumoer bovenin en de gevoeligheid onderin.”

Die rol, zegt hij, is in organisaties minstens zo belangrijk, maar wordt vaak nauwelijks gezien. Assistants zitten midden in die sociale beweging. Ze voelen vroeg wanneer iets schuurt, zien patronen nog voordat ze uitgesproken worden en brengen stabiliteit waar anderen vooral snelheid zien.

Gedrag liegt niet

Patrick kijkt naar organisaties zoals een bioloog naar een groep apen kijkt: maar messcherp op functie en gedrag. “Mensen liegen de hele dag”, zegt hij met een glimlach. Niet uit kwade bedoelingen, maar omdat we vaak vermijden wat lastig is. We draaien om zaken heen, houden ons groot of zeggen ja terwijl we nee voelen. Gedrag daarentegen laat altijd zien wat er echt gebeurt.

Hij ziet hoe mensen om leidinggevenden heen bewegen, hoe onuitgesproken regels het ritme bepalen en hoe iedereen voortdurend aan het interpreteren en inschatten is. Op de werkvloer is die onderstroom minstens zo bepalend als de formele taakverdeling.

De informele macht die assistants onderschatten

Wanneer het gesprek verschuift naar de rol van assistants, wordt Patrick uitgesproken. Hij ziet hoe veel assistants zichzelf kleiner maken dan ze zijn. Niet omdat ze geen invloed hebben, maar omdat ze hun invloed niet als invloed zien.

Het gebeurt op talloze kleine manieren. Door te zeggen dat een complexe taak “wel even” kan. Door alles op te pakken wat anderen laten liggen. Door voortdurend te zorgen dat het loopt, zonder zichtbaar te maken wat dat werkelijk vraagt. “Als je alles kleiner maakt”, zegt Patrick, “wordt je rol ook kleiner gezien.”

In organisaties ziet hij dat assistants vaak meer weten dan wie dan ook. Ze lezen relaties, beheersen de timing, vangen signalen op en zien wat er niet wordt gezegd. Ze staan vaak in de cc van mails, niet omdat er direct actie van hen wordt verwacht, maar omdat anderen erop vertrouwen dat zij het overzicht bewaken. “Cc betekent meestal: we hebben jou nodig om het geheel te bewaken.”

Waarom de naam assistant niet klopt

Patrick is helder: het woord assistant doet de rol tekort. “We zouden die naam eruit moeten gooien”, zegt hij bijna achteloos. Niet omdat de functie verdwijnt, maar omdat het woord alleen verwijst naar taken, niet naar de sociale functie die minstens zo belangrijk is. In groepen draait het nooit alleen om wie de baas is. Het draait om wie de groep laat functioneren.

Als gedragsbioloog kijkt hij niet naar taaklijsten, maar naar sociale posities. En daarin vervullen assistants een rol die veel dichter bij die van de alfavrouw ligt dan bij een ondersteunende titel. Ze verbinden, bewaken, sturen subtiel bij en houden overzicht. Niet door kracht, maar door aanwezigheid. Niet door volume, maar door gevoel voor timing.

Het belang van kleine momenten

Een van de observaties die Patrick het meest raakt, is hoe weinig tijd we nog nemen voor de kleine momenten die groepen gezond houden. Een korte uitwisseling bij de koffieautomaat. Een terloopse vraag of iemand iets hetzelfde heeft ervaren. Een glimlach die spanning breekt. “Het zijn die informele contactmomenten”, zegt hij, “die zorgen dat mensen begrijpen wat er werkelijk speelt.”

Zonder zulke momenten verdwijnt de afstemming. Teams verliezen gevoel voor elkaar. Afdelingen raken verder van elkaar af. De onderlinge afstemming, die een groep nodig heeft om soepel te functioneren, valt stil. Hybride werken heeft dat nog verder uitgerekt. Juist daarom zijn die kleine knikjes, woordloze signalen en korte, persoonlijke gesprekken zo waardevol.

Voor assistants is dit essentieel. Zij bewegen tussen groepen, tussen lagen en tussen mensen. Zij zijn vaak degenen die merken dat iets niet klopt of dat iemand anders iets anders bedoelt dan hij zegt. Die gevoeligheid werkt alleen wanneer er ruimte is om werkelijk te zien en te horen.

De parallel met de chimpanseegroep

Wanneer Patrick teruggrijpt op de alfavrouw, valt alles samen. Haar invloed is niet formeel. Ze neemt geen beslissingen in de hiërarchische zin. Toch bepaalt zij in hoge mate hoe sterk en stabiel de groep is. Ze kent de groep, leest de signalen, houdt verbinding en zorgt dat spanningen niet escaleren.

Het is precies die rol die veel assistants zonder woorden vervullen. Ze kijken niet alleen naar boven of naar beneden, maar naar de hele groep. Ze weten wanneer iets op scherp staat, wanneer een timing ongelukkig is, wanneer iemand overbelast raakt of wanneer een gesprek beter op een ander moment gevoerd kan worden. Het is een vorm van groepsbewustzijn die cruciaal is voor een gezonde organisatie.

Ruimte innemen zonder harder te worden

Wat Patrick vooral duidelijk maakt, is dat invloed niet gaat over macht of volume. Het gaat over beweging. Over weten waar jij staat in het geheel. Over durven benoemen dat iets tijd kost, dat iets impact heeft, dat iets belangrijk is. Niet om harder te worden, maar om zichtbaarder te zijn in wat je al doet.

Assistants hoeven geen andere rol aan te leren. Ze moeten zichzelf alleen toestaan om hun bestaande rol vollediger te zien. Om niet alles kleiner te maken. Om hun plek te erkennen in de sociale structuur van de organisatie.

In elke groep”, zegt Patrick, “heb je mensen nodig die rust brengen, overzicht houden en het geheel zien. In chimpanseegroepen staat daar altijd een sterk wijfje. In organisaties heet die rol vaak assistant. Het wordt tijd dat we erkennen dat dit veel meer is dan ondersteuning. Het is de rol die een groep laat functioneren en soms zelfs laat floreren.”