This site requires JavaScript to render the code.

Need to know how to enable JavaScript? Go here.

Speakers

“Briljante mislukkingen hebben altijd een positieve uitkomst”

Het gaat niet alleen om het eindresultaat, vooral om het pad ernaartoe.

prof. dr. Paul Iske

Hoogleraar | Business | Innovatie

Voor briljante mislukkingen hoeft niemand zich te schamen. Integendeel. Organisaties kunnen er juist veel aan hebben. Het is positief en waardevol als mensen iets met inzet en overtuiging proberen en ervan leren als het toch misgaat. “Er zijn verschillende manieren om briljant te mislukken. Vaak is de uitkomst niet gewenst, maar hoop je in elk geval iets te leren van de ervaring. Soms is het resultaat van een mislukking zelfs meer waard dan het tevoren beoogde doel. Een voorbeeld is Viagra, oorspronkelijk een middel tegen angina pectoris.”

De alom gekende ‘bijwerking’ is inmiddels zeer succesvol. Volgens wetenschapper Pek van Andel is het ‘zoeken naar een speld in een hooiberg en het vinden van een knappe boerendochter’ een manifestatie van serendipiteit. De boerendochter is dan ook een van de zestien archetypen die Paul Louis Iske presenteert in zijn nieuwe boek, dat de naam draagt van het door hem in 2007 opgerichte Instituut voor Briljante Mislukkingen.

Het Instituut voor Briljante Mislukkingen bevordert het klimaat voor ondernemerschap en innovatie door organisaties en hun medewerkers te laten zien hoe belangrijk mislukkingen zijn voor het leren omgaan met risico’s en het vermijden van toekomstige fouten. Zonder het proberen van dingen waarvan de uitkomst ongewis is, is innovatie onmogelijk.

Het gaat niet alleen om het eindresultaat, vooral om het pad ernaartoe, dat vaak is geplaveid met valkuilen, teleurstellingen en onverwachte bijvangsten. Wanneer het resultaat tegenvalt, maar mensen ervan leren en die kennis delen, heeft een mislukking alsnog een positieve uitkomst.

“Een briljante mislukking moet je niet wegmoffelen, maar viraal laten gaan, zodat de kennis die daaruit voortkomt zich kan verspreiden. Om dat te verduidelijken heb ik een score voor briljante mislukkingen ontwikkeld en vervat in het Engelstalige acroniem ‘VIRAL’. De V staat voor ‘Value’ (het initiatief is de moeite waard en getuigt van Visie), de I voor Inzet, de R voor Risico’s (je moet die niet per se vermijden, maar er wel verantwoord mee omgaan), de A voor Aanpak (goed gebruikmaken van aanwezige kennis en middelen) en de L voor Leren. Aan de hand van deze criteria bepaalt de jury of echt sprake is van een briljante mislukking. Als dat zo is, levert die uitsluitend positieve effecten op.

”Iedereen weet en erkent dat je van mislukkingen en fouten veel kunt opsteken.”

Princeton-hoogleraar psychologie Johannes Haushofer heeft een faal-cv gepubliceerd, waarin hij zegt dat hij van alle mislukkingen wat heeft geleerd en dat deze hem telkens een stap verder hebben gebracht.” Paul Iske neemt nu ook standaard briljante mislukkingen op in zijn cv.“Het is belangrijk een klimaat creëren waarin mensen dingen durven doen, zonder constant angst te hebben voor de gevolgen. Iedereen weet en erkent dat je van mislukkingen en fouten veel kunt opsteken.

Ik werk aan een methode om ze te leren hóe ze dat moeten doen en vorm kunnen geven. Er komt een online instrument dat dit hele proces ondersteunt en mensen voor, tijdens en na het project waar ze mee bezig zijn sneller helpt te zien wat er misgaat. Heel laagdrempelig leggen we dat vast op video, waardoor ze bijvoorbeeld ontdekken dat ze telkens tegen hetzelfde fenomeen aanlopen.

In de zorg bestaat het fenomeen ‘de lege plek aan tafel’. Dit is één van mijn archetypen, dat aantoont dat mensen vaak met de beste bedoelingen bijvoorbeeld een nieuw aanpak of stukje organisatie ontwikkelen, maar vergeten een belangrijke stakeholder daarbij te betrekken. Bij het uitrollen van hun plannen blijkt dan de betreffende patiënt of verpleegkundige niet op de hoogte te zijn, met alle gevolgen van dien.

Een mooi voorbeeld is de introductie van een nieuwe categorie, orale antistollingsmiddelen, de NOACs. Niet alle partijen waren betrokken bij de introductie en die zetten dan ook de hakken in het zand. Intussen realiseert de sector zich dat zo’n ‘lege plek aan tafel’ geregeld voorkomt, waardoor mislukkingen daar vaker niet briljant zijn. Dat moeten we voorkomen.”

Vindingrijke probleemoplossing

Bij het ontwikkelen van zijn online instrument is Iske, van huis uit fysicus, geïnspireerd door TRIZ, de Theorie van de vindingrijke probleemoplossing. “Dit is een door de Russische ingenieur Genrich Altshuller decennia geleden bedachte aanpak om technologische innovatie beter te begrijpen. Hij analyseerde in z’n eentje 400.000 patenten op zoek naar terugkerende patronen. Dat leverde veertig principes op, die hij verstuurde aan Josef Stalin met de tekst ‘Als we dit beter begrijpen kunnen we slimmer vernieuwen’. Stalin zag dit als kritiek op het systeem en verbande hem naar Siberië.

Nadat de Russische leider was gestorven, keerde Altshuller terug en begon hij met het doceren van zijn theorie, die wereldwijd nog steeds wordt gebruikt. Dat roept de vraag op of je ook principes kunt bedenken voor mislukkingen en daarin eveneens patronen kunt herkennen. Op een bepaald niveau lijken mislukkingen op elkaar en zijn de dingen die je leert overdraagbaar van de ene naar de andere context. Dat omschrijft ook de door mij ontwikkelde methode. Ik heb zestien manieren (archetypen) ontdekt die fundamenteel mislukkingen kunnen veroorzaken op systeem-, organisatie-, team- en individueel niveau.”

”Vaak zet men de volgende stap, voordat men heeft geleerd van de vorige.”

Iske constateert dat ambtenaren en werknemers in de publieke sector nauwelijks risico’s durven nemen, omdat ze weten dat dit politieke en maatschappelijke consequenties kan hebben. De politiek en de media staan dan vaak meteen klaar met geslepen messen, waardoor een soort angstcultuur ontstaat. Dat betekent minder mislukkingen en dus minder (bedrijfsmatige en sociale) innovatie. Als er wel mislukkingen zijn, maar mensen steeds dezelfde fouten maken waarvan ze kennelijk niets leren, kan Iske nijdig worden. In dat geval zijn het geen briljante mislukkingen meer en heb je er weinig aan. “Vaak zet men de volgende stap, voordat men heeft geleerd van de vorige.”

School

Tijdens een door jongeren georganiseerde TEDx Youth-lezing heeft Iske onlangs gezegd dat kinderen en jongeren al vroeg op school les zouden moeten krijgen in omgaan met en leren van mislukkingen. “Mijn kinderen zeggen dat durven mislukken op school betekent dat ze een punt aftrek krijgen voor elke fout die ze maken.

Toen mijn zoon in de brugklas zat, moesten de ouders komen om te horen hoe de overgangsregeling in elkaar steekt. Die komt er op neer dat als leerlingen het vereiste aantal punten niet halen, ze van school moeten afstromen. Ze zeiden erbij dat dit voor sommige jongeren die net van de basisschool komen heel moeilijk is. Dat betekent dat als die jonge mensen een fout maken, ze niet de kans krijgen daarvan te leren en niet kunnen doorstromen, al hebben ze daarvoor wel de intelligentie.”

Recent heeft hij ook twee lezingen gegeven op een Leonardoschool voor hoogbegaafde kinderen. “Deze kinderen stomen af op een drama als ze ooit toch tegen een mislukking aanlopen. Dat zijn ze niet gewend. De kinderen zelf geven twee redenen waarom het erg is als iets misgaat. Ze balen niet alleen, maar ze vragen zich ook af wat anderen van hen vinden: ‘Als je mislukt word je als dom gezien, moet je misschien wel van deze school af en krijg je geen goede baan’. Ze zijn eigenlijk alleen maar bang voor de consequenties. Dat verandert als ze beseffen dat mislukken erbij hoort en de gevolgen positief zijn als ze er goed mee omgaan.”

 

Blijven proberen

Vijf jaar lang heeft Paul Iske een prijs uitgereikt voor de briljantste mislukking op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. “Dan bel je zo’n organisatie en mag je blij zijn dat ze je niet meteen wegdrukken als je zegt dat je van het Instituut voor Briljante Mislukkingen bent en wilt leren van dingen die zijn misgegaan. Ze beloven vaak het jaarverslag te sturen, maar daarin staan alleen succesverhalen. Dat is niet de bedoeling. Dit speelde zich af in de periode dat Bert Koenders minister van Buitenlandse Zaken was.

Bij het ministerie stond men open voor het gedachtegoed. Ambtenaren begonnen zelf ‘cases’ aan te dragen. Er zijn nu zelfs non-gouvernementele organisaties die hun briljante mislukkingen in hun jaarverslag vermelden. Persoonlijk ben ik daar blij mee, want als gulle gever denk ik dat mijn geld al goed besteed is als ik weet dat zij überhaupt dingen proberen, daarvan leren en dat delen. Het is onmenselijk te verwachten dat alles goed gaat in de ongelooflijk chaotische omstandigheden waaronder zij werken. Wanneer ze projecten laten lopen omdat ze die te riskant vinden of mislukkingen wegmoffelen is het een ander verhaal.”

”De communicatieafdeling liet echter weten dat het bedrijf niet in een adem te willen koppelen aan een mislukking.”

Iske noemt ook een voorbeeld uit de zorg, waar hij ook jaarlijks een prijs uitreikt. “Een bedrijf had een nieuw patiëntenverwijzingssysteem opgezet. Patiënten kregen bij aankomst in het ziekenhuis een welkomstscherm te zien, met een daarop een route naar de plek waar zij werden verwacht. Gedacht werd dat ouderen hulp nodig zouden hebben, dus werd een gastvrouw ingezet om hen op weg te helpen. Die ouderen waren echter goed voorbereid en hadden geen hulp nodig. Jongeren juist wel, omdat zij ervan overtuigd waren dat ze het allemaal wel wisten. Het beeld dat het bedrijf had van ouderen klopte dus niet. Een briljante mislukking, die ze tot onze vreugde dan ook zelf instuurden. De communicatieafdeling liet echter weten dat het bedrijf niet in een adem te willen koppelen aan een mislukking, ook al pakte die positief uit, en sprak uiteindelijk een veto uit.”

Maarten van der Weijden

De ‘Chief Failure Officer’ van het Instituut voor Briljante Mislukkingen heeft medewerkers van diverse bedrijven gevraagd of zij denken dat betrokkenheid bij een mislukt project een negatieve impact heeft op hun carrièreverloop. “Ruim de helft antwoordde ja. Met die uitkomst heb ik het management geconfronteerd. Dat was zelf verbaasd, zeker omdat bij R&D-organisaties fouten nu eenmaal onlosmakelijk onderdeel zijn van onderzoek. ‘Of hun perceptie deugt niet of onderweg gaat iets mis in de aansturing’.” Wanneer is iets gelukt of mislukt? De scheidslijn is vaak dun.

Als de Belastingdienst wil bereiken dat iedereen met één rekeningnummer bekend is bij de fiscus en dat lukt voor 96 procent, zou je zeggen dat het gelukt is. Toch roepen de media dan dat vier procent is mislukt en verstomt de kritiek pas als de dienst uiterste transparantie heeft betracht. Wanneer Olympisch zwemmer Maarten van der Weijden afgelopen zomer in Fryslân de Elfstedentocht zwemt om geld in te zamelen voor de kankerbestrijding moet hij na 55 uur zwemmen en een paar korte rustperiodes opgegeven, nog voordat hij de elfde stad Dokkum bereikt. Hét voorbeeld van een briljante mislukking.

”Stoppen toen hij echt niet meer kon, heeft hem extra sympathie opgeleverd”

Iske: “De meeste mensen bewonderen hem nu meer, dan wanneer hij gewoon in Leeuwarden was aangekomen. Nu beseffen ze dat hij echt tot de grens is gegaan en alles heeft gegeven. Stoppen toen hij echt niet meer kon, heeft hem extra sympathie opgeleverd, wat er misschien mede voor heeft gezorgd dat hij zijn ultieme doel – zoveel mogelijk fondsen ophalen voor het goede doel – nog overtuigender heeft gehaald.”

Tweedekansenloket

Paul Iske is met van alles bezig, zoals het concept tweedekansenloket. “Moet ieder mens of elk project een tweede kans krijgen? Ook een seriemoordenaar? Interessante vraag, maar laten we vooral beginnen met de grote meerderheid van goedwillenden bij wie vaak veel ongemak zit bij het maken en toegeven van mislukkingen en beseffen dat bijna iedereen probeert op zijn of haar eigen manier zijn best te doen. Zoals je in mijn boek kunt lezen, heb ik juristen, op basis van het origineel, een tekstje laten maken: ‘De Universele Verklaring van het Recht van de Mens om briljant te mogen mislukken’.

Organisaties hebben het recht dat recht te respecteren, individuen de plicht het te claimen.” Hij runt ook het Instituut voor Serieuze Opmontering om mensen te leren hoe zij omgevingen kunnen creëren waarin mensen op basis van positieve energie verder komen. Iske heeft daarnaast de applicatie Apptimism ontwikkeld, waarin mensen situaties aanmelden waarvan zij positieve energie hebben gekregen.

“Gebruikers melden plekken aan als opmonteringsomgeving, die ik dan certificeer. Zelf heb ik een plaatsje Ottersum (Noord-Limburg) erop geplaatst. Jongeren vernielden daar een kinderspeelpleintje. Ze kregen geen boete, maar een uitdaging: een onverwoestbare picknicktafel maken. Het is ze gelukt en er gebeuren geen nare dingen meer. Een briljante mislukking, die net als zo vaak tot een ander, positief resultaat leidt.”

”mislukkingen zijn vermijdbaar als de complexiteit ontbreekt”.

Zijn er plekken waar zelfs briljante mislukkingen niet kunnen? “Er is gecompliceerd werk, maar als je daarop goed traint, hoeft niets fout te gaan. Dat geldt vrijwel altijd zelfs voor ziekenhuisoperaties. Soms ziet iemand er echter van binnen net wat anders uit of is er een bijkomende kwaal of conditie. Dan wordt het complex.

Samenvattend: mislukkingen zijn vermijdbaar als de complexiteit ontbreekt. In mijn boek staat naast de zestien archetypen ook een lijstje van twaalf menselijke factoren waardoor dingen misgaan, een aantal daarvan is vermijdbaar of verwijtbaar. Als je daarvan leert is het prima. Als je die fouten blijft maken ben ik er ook klaar mee.”

Georganiseerde domheid

Met een groepje mensen strijdt Paul Iske ook tegen georganiseerde domheid, die bij organisaties nogal eens voorkomt. Dat stoort hem des te meer omdat hij als deskundige juist probeert organisaties beter te maken, maar hij gaat er altijd vanuit dat mensen hun best doen en de beste intenties hebben. Daardoor houdt hij ook zijn eigen al maanden durende strijd met een telefoonaanbieder vol, waarbij het ondanks vele telefoontjes en toezeggingen niet lukt om al zijn gezinsleden onder één contract te laten vallen.

Een ander voorbeeld van georganiseerde domheid is de Belastingdienst, die het zelfstandige ondernemers zoals hij soms lastig maakt. “Je krijgt een aankondiging dat je omzetbelasting moet betalen op een moment dat je er niets meer mee kunt. Dan hoor je niets meer, tot je twee dagen te laat bent met aangeven/betalen en dan krijg je meteen een boete. Waarom niet enkele dagen voor het verstrijken van de termijn een herinnering?”

Ten slotte: “Ik heb erover geklaagd dat roken nog steeds mag op het schoolplein van mijn dochter. ‘Er wordt gewerkt aan een verbod’, zeggen ze dan. De overheid wil dat de schoolpleinen in 2020 rookvrij zijn. Waarom niet meteen? Ik ben natuurkundige van huis uit en geloof uitsluitend in natuurwetten. Geen natuurwet verhindert dat een schoolplein morgen rookvrij is.”

Tekst: Jacques Geluk

prof. dr. Paul Iske

Hoogleraar | Business | Innovatie

Paul Iske is hoogleraar Open Innovation & Business Venturing. Het is zijn missie om organisaties...

Offerte opvragen Bekijk het profiel